Στο Αγρίνιο, την πόλη του Καπνού, όπως σωστά χαρακτηρίζεται, η συλλογική μνήμη συγκρατεί τους αγώνες των καπνεργατών/-τριών για καλύτερο μεροκάματο και καλύτερες συνθήκες εργασίας…
Αφιερώσαμε ένα δίωρο, στο πλαίσιο του μαθήματος τοπικής ιστορίας, για να γνωρίσουν οι μαθητές/-τριες συνοπτικά τους καπνεργάτες και καπνεργάτριες στην επεξεργασία του καπνού στα καπνομάγαζα του Αγρινίου. Έγινε αναφορά και στην καπνεργατική απεργία του 1926 και τα γεγονότα που τη σημάδεψαν. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη μορφή της Βασιλικής Γεωργαντζέλη, της νεαρής καπνεργάτριας που πλήρωσε με τη ζωή της τη συμμετοχή της στον αγώνα του 1926. Ο τραγικός θάνατος της εγκύου γυναίκας συγκίνησε πολύ τους μαθητές.
Ως δημιουργική συνέχεια του μαθήματος ανέθεσα στα παιδιά να γράψουν ένα γράμμα στη Βασιλική Γεωργαντζέλη και να εκφράσουν σκέψεις, συναισθήματα, ερωτήματα, συμπεράσματα. Να απευθυνθούν σε εκείνη τη δυναμική γυναίκα.
Εικόνα: Προσωπογραφία της Βασιλικής Γεωργαντζέλη, έργο του ζωγράφου Δημητρίου Γερ. Παπατρέχα. Εκτίθεται στη Δημοτική Πινακοθήκη Αγρινίου(2026)
Τα κείμενα που ακολουθούν δεν είναι απλές μαθητικές εργασίες. Είναι μικρές πράξεις μνήμης, δικαιοσύνης και σεβασμού. Είναι φωνές εφήβων που θέλουν να ακουστούν. Και αν η ιστορία κάποιες φορές ξεθωριάζει, αυτά τα γράμματα τη φωτίζουν ξανά.
Μέσα από τα γράμματα των μαθητών, η Βασιλική Γεωργαντζέλη παύει να είναι ένα όνομα σε μια παλιά σελίδα της τοπικής ιστορίας του Αγρινίου. Γίνεται πρόσωπο οικείο. Και τότε η μνήμη δεν είναι μια τυπική αναφορά στο παρελθόν, σε ένα πρόσωπο που σκοτώθηκε πριν από έναν αιώνα(!) είναι μια υπόσχεση πως αυτές οι μορφές δεν πρόκειται να λησμονηθούν.
Παραθέτουμε ενδεικτικά γράμματα μαθητών και μαθητριών Γ Τάξης του 2ου Γυμνασίου Αγρινίου «Κοσμάς ο Αιτωλός».
Αγρίνιο, 20 Απριλίου 2026
Αξιότιμη κυρία Γεωργαντζέλη,
Σήμερα στο σχολείο, στο μάθημα της Ιστορίας, με την πολύτιμη καθοδήγηση της φιλολόγου μας,κ. Μαρίας Αγγέλη λάβαμε την πρωτοβουλία να μελετήσουμε ως το μεδούλι την πολυδιάστατη ιστορία του τόπου μας, του ξακουστού Αγρινίου.
Η αλήθεια είναι πως στη μέχρι τώρα μαθητική μας πορεία, παρόμοιες ευκαιρίες για μελέτη τοπικής ιστορίας παρουσιάζουν έλλειμμα, καθώς πολλοί καθηγητές επιλέγουν να βασιστούν μόνο στη στείρα γνώση των σχολικών εγχειριδίων… Εμείς, όμως, επιχειρήσαμε να ξεκοκαλίσουμε τη ζωή κάθε σπουδαίας προσωπικότητας που πάτησε τα πάτρια αυτά εδάφη, να μελετήσουμε και να συγκινηθούμε βαθιά με τη δική σας ιστορία.
Με την ιστορία της Βασιλικής Γεωργαντζέλη, μιας γυναίκας- αγωνίστριας που, αν και προσφυγοπούλα από τη Μικρά Ασία, δεν δίστασε να παλέψει με την ψυχή της για μια καλύτερη κοινωνία. Για μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανθρώπινη.
Ομολογούμε πως μείναμε άναυδοι μπροστά στον ηρωισμό σας και στον καθημερινό, αδιάκοπο αγώνα σας, ως καπνεργάτρια, τόσο για ένα καλύτερο αύριο όσο και για τη δικαιοσύνη, που τόσο άδικα σας στέρησαν. Δεν είναι εύκολο για έναν άνθρωπο να ξεκινά από το μηδέν. Να ξεριζώνεται, να παλεύει να σταθεί ξανά στα πόδια του, να ριζώσει σε μια κοινωνία όπου το δίκαιο και η δικαιοσύνη δεν συμβαδίζουν.
Κι όμως… εσείς σταθήκατε. Παρόλο που ήσασταν έγκυος, ούτε στιγμή δεν παραδώσατε τα όπλα. Ήσασταν παρούσα σε κάθε εξέγερση, σε κάθε αγώνα, σε κάθε πορεία, σε κάθε κραυγή διαμαρτυρίας. Ήσασταν εκεί, με το κεφάλι ψηλά, να διεκδικείτε, να αντιστέκεστε, να παλεύετε για να ανατρέψετε το άδικο και να αποδώσετε δικαιοσύνη.
Παλέψατε με ψυχή αλύγιστη, με καρδιά που δεν λύγισε ποτέ, για να αποκτήσει ο καθένας ό, τι του αξίζει. Αγωνιστήκατε για να δώσετε ένα τέλος σε ένα σάπιο σύστημα που συνθλίβει, που χειραγωγεί, που πνίγει τον άνθρωπο. Για να υπάρξει μια κοινωνία όπου η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο δεν θα είναι πια πραγματικότητα.
Κυρία Γεωργαντζέλη, δεν σταθήκατε απλώς μια μορφή μέσα στο πλήθος. Σταθήκατε άγρυπνος φρουρός ενός αγώνα που ζητούσε δικαίωση. Χαράξατε τη δική σας πορεία, τη δική σας ιστορία, βαθιά ριζωμένη στο Εργατικό κίνημα του Αγρινίου.
Πόσο εύκολο είναι, άραγε, για έναν άνθρωπο να υποκύψει στα «δεν μπορώ» και στα «δεν πρέπει» του; Πόσο πιο εύκολο είναι να μείνει αδρανής θεατής, λέγοντας «δεν αλλάζει τίποτα»;
Εσείς, όμως, δεν ήσασταν από αυτούς. Εσείς παλέψατε. Παλέψατε μέχρι τέλους. Μέχρι εκείνη τη μοιραία μέρα της 9ης Αυγούστου, όταν η ζωή σας κόπηκε βίαια. Στην προσπάθειά σας να αντισταθείτε, να υψώσετε το ανάστημά σας απέναντι στην εξουσία, δεχθήκατε τη σφαίρα που έσβησε το σώμα σας… όχι όμως και το φως σας.
Ίσως η αλήθεια να μην ειπωθεί ποτέ ολοκληρωμένα. Ίσως τα γεγονότα να μπερδεύονται ανάμεσα σε εκδοχές. Μα ό, τι κι αν συνέβη, τίποτα δεν μπορεί να σβήσει αυτό που ήσασταν. Γιατί εσείς δεν είστε απλώς μια νεκρή της καπνεργατικής απεργίας. Είστε σύμβολο!
Μπορεί να μην σας γνώρισα ποτέ. Μπορεί μέχρι τώρα να μην είχα ακούσει το όνομά σας. Κι όμως… νιώθω σαν να σας κουβαλά η μνήμη αυτού του τόπου, σαν να είστε παρούσα σε κάθε γωνιά του. Σαν μια φωνή που ψιθυρίζει μέσα στον χρόνο: «Μη συμβιβάζεστε». Και εμείς… δεν θα συμβιβαστούμε. Δεν θα σας ξεχάσουμε. Γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς δεν πεθαίνουν ποτέ. Ζουν μέσα σε κάθε αγώνα, σε κάθε διεκδίκηση, σε κάθε καρδιά που συνεχίζει να πιστεύει πως ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος.
Με βαθύ σεβασμό και δέος,
Οι μαθητές του Γ1 τμήματος του 2ου Γυμνασίου Αγρινίου
Eυτυχία Καραθάνου
Αξιότιμη Κυρία Γεωργαντζέλη,
Πριν μερικές μέρες έμαθα για εσάς και θέλησα να σας γράψω αυτή την επιστολή εκφράζοντας τον αμέριστο θαυμασμό μου για το συλλογικό σας έργο. Ειλικρινά ντρέπομαι που τόσα χρόνια που ζω στην πόλη του Αγρινίου δεν γνώριζα για εσάς. Το αγωνιστικό σας πάθος, καθώς και η συλλογική σας μνήμη θα παραμείνουν διαχρονικές.
Αρχικά ήθελα να αναφερθώ σχετικά με την ικανότητα σας να μην το «βάζετε ποτέ κάτω» σε ότι και αν σας «έριχνε» η ζωή, αλλά με την ατελείωτη υπομονή σας να παραμένετε σταθερή σε αυτό που πιστεύατε, πράγμα για το οποίο σας θαυμάζω ιδιαίτερα. Αναγκαστήκατε να εγκαταλείψετε το σπίτι σας, το πατρικό σας, τη ζωή σας όλη, πίσω στη Μικρά Ασία. Όταν φτάσατε στην Ελλάδα ήταν φυσιολογικό να ήσασταν εντελώς αποσβολωμένη και χαμένη με αποτέλεσμα να θέλετε να τα παρατήσετε. Δεν συνέβη έτσι. Με δύο μικρά παιδιά να μεγαλώνετε, προχωρήσατε μέσα από τις δυσκολίες και τα εμπόδια της ζωής και εργαστήκατε σε δύσκολες συνθήκες.
Παρόλα αυτά δεν αρκεστήκατε μόνο σε αυτό. Λάβατε ενεργό μέρος στον αγώνα των καπνεργατών(1926) για την απόκτηση καλύτερων μεροκάματων και βελτιωμένων συνθηκών εργασίας. Συμμετείχατε σε πορείες και κινητοποιήσεις για να επιτύχετε τον στόχο σας. Κι όλα αυτά όχι για το δικό σας προσωπικό όφελος, αλλά για το συλλογικό κοινωνικό καλό, για ένα καλύτερο μέλλον.
Δυστυχώς όμως η μοίρα είχε άλλα σχέδια για εσάς. Ήσασταν έγκυος στο τρίτο σας παιδί και θα έπρεπε να καθίσετε σπίτι σας και να ξεκουραστείτε. Εσείς αποφασίσατε να λάβετε μέρος σε μια ακόμα πορεία. Και τότε συμβαίνει κάτι τραγικό. Ενώ όλα εξελίσσονταν φυσιολογικά, κατά τη διάρκεια της πορείας, πυροβολισμοί ήχησαν προς το μέρος σας. Ένας από αυτούς σας πέτυχε θανάσιμα, αφήνοντάς σας να ξεψυχήσετε στη μέση του δρόμου μέσα σε μια λίμνη αίματος.
Πολλοί λένε πως η ζωή σας τελείωσε εκεί. Πως δεν υπάρχει παρακάτω. Κι όμως. Για εμένα εκείνη τη μέρα του 1926 δεν πεθάνατε, αλλά αναδείξατε το πάθος σας και τη δυναμική σας πλευρά. Συνεπώς γίνατε ανώτατο πρότυπο αγωνιζόμενης γυναίκας. Χάρη σε σας, εξασφαλίστηκε μια καλύτερη ζωή για την υπόλοιπη καπνεργατική κοινότητα. Ακόμα και σήμερα εσείς και η θυσία σας μένετε βαθιά ριζωμένη στις καρδιές όλων μας.
Με μεγάλη εκτίμηση
Ο μαθητής Ευάγγελος – Γεώργιος Κυλάφης
Αξιότιμη κυρία Γεωργαντζέλη,
Πρόσφατα έμαθα για τη ζωή και τον σπουδαίο αγώνα σας και το λιγότερο που μπορώ να πω είναι ότι νιώθω περήφανη που μένω στην πόλη που έζησε και αγωνίστηκε μια τόσο αξιοθαύμαστη γυναίκα. Πρέπει να παραδεχτώ πως λίγο ντράπηκα που δεν γνώριζα το όνομά σας, πόσο μάλλον το έργο σας. Δεν κατάγεστε από το Αγρίνιο, όμως είστε πάντα κομμάτι αυτής της πόλης. Όταν τα πράγματα ζόρισαν στην εργασία σας, δεν το βάλατε κάτω, παλέψατε για να εξασφαλίσατε μια πιο ανθρώπινη ζωή για εσάς και την οικογένειά σας. Το θάρρος και η αποφασιστικότητά σας είναι αυτά που με συγκινούν ακόμα πιο πολύ. Όταν αντιληφθήκατε το άδικο και το «απάνθρωπο» εργασιακό περιβάλλον όπου εργαζόσασταν, δεν σωπάσατε! «Πολεμήσατε» και διαμαρτυρηθήκατε για τα δικαιώματά σας! Μέσα σε όλα ήσασταν και έγκυος! Όμως αυτό δεν σας σταμάτησε από το να αγωνιστείτε. Η ζωή σας τελείωσε τόσο άδικα, τόσο απρόσμενα! Δεν προλάβατε να χαρείτε το παιδάκι σας ή τουλάχιστον να δείτε πόσο σημαντική φιγούρα αποτελέσατε γι΄ αυτή την πόλη. Αυτό που μπορώ να σας πω με σιγουριά είναι πως τα παιδιά σας θα ήταν πολύ περήφανα για εσάς, όσο περήφανοι είμαστε και εμείς, που υπάρχει στην τοπική μας ιστορία ένα πρόσωπο σαν το δικό σας. Μια γυναίκα πρότυπο, που ούτε φοβήθηκε, ούτε δίστασε να διεκδικήσει τα δικαιώματά της. Γιατί όλες οι γυναίκες έχουν φωνή και ακόμα και αν τη σωπαίνουν, εκείνη θα βρίσκει πάντα τρόπο να ακουστεί! Αυτή η επιστολή δεν φτάνει να σας αναλύσω όλα αυτά, που θέλω να σας πω! Είναι όμως ένα μικρό δείγμα για σας εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου και να σας πω, πως όσο μπορώ θα ακολουθώ το παράδειγμά σας, γιατί μόνο αν αγωνιστούμε θα πετύχουμε όσα ονειρευόμαστε και επιθυμούμε!
Με βαθιά εκτίμηση,
Μπιτσικώκου Καλλιρρόη
Αγαπητή κυρία Γεωργαντζέλη,
Πριν από λίγες μέρες, μέσα από το μάθημα της Τοπικής Ιστορίας, που μας δίδαξε η κυρία Αγγέλη, έμαθα λίγα πράγματα για εσάς και για τη μέρα που φύγατε άδικα από την ζωή
Η αλήθεια είναι πως το όλο περιστατικό με συγκλόνισε. Το μόνο που θέλατε ήταν ένας καλύτερος μισθός ώστε να παρέχετε ό,τι καλύτερο μπορούσατε για τα δύο σας παιδάκια καθώς και για το τρίτο το οποίο κυοφορούσατε. Έτσι αποφασίσατε να πάρετε μέρος στο μαζικό κίνημα θέλοντας να υποστηρίξετε τους καπνεργάτες. Εκείνη τη μοιραία μέρα όλοι σας είχαν προειδοποιήσει να μην πάτε στη διαδήλωση, καθώς η πολυκοσμία μπορεί να γινόταν επικίνδυνη για εσάς και το μωρό σας. Ωστόσο ο πεισματάρικος εαυτός σας κέρδισε. Εκεί λοιπόν, μετά τη συγκέντρωση, που περπατούσατε με κάποιες καπνεργάτριες φίλες σας, ήρθατε αντιμέτωπη με έναν αξιωματικό, τα πράγματα εξελίχθηκαν ραγδαία και εκείνος σας πυροβόλησε. Ο θάνατός σας συγκλόνισε όλο το Αγρίνιο και γι’ αυτό στην κηδεία σας μαζεύτηκαν χιλιάδες άτομα κάνοντας αυτό το πένθος μια μεγάλη, σιωπηλή διαμαρτυρία. Στην ατμόσφαιρα υπήρχε και μια έξτρα δόση λύπης, αφού την ίδια μέρα με τον δικό σας θάνατο σκοτώθηκε και ο Θεμιστοκλής Καραμιχάλης, δημιουργώντας ένα διπλό πέπλο στεναχώριας. Η θυσία σας έμεινε στην κοινωνία ως σύμβολο των εργατικών αγώνων, αλλά και της συμμετοχής των γυναικών σε αυτό το εργατικό κίνημα.
Προσωπικά, πιστεύω, ότι είστε μια από τις πιο σημαντικότερες Γυναίκες στην Ιστορία του Αγρινίου και πραγματικά ελπίζω η ιστορία σας να διδαχτεί και σε άλλα σχολεία της πόλης, όπως στο δικό μας. Να σας γνωρίσουν όλοι οι μαθητές του Αγρινίου!
Με εκτίμηση,
Θεοδώρα Τριάντη
Αγαπητή Βασιλική Γεωργαντζέλη,
Ζώντας στο Αγρίνιο, σημαντικό είναι να γνωρίζουμε την ιστορία του τόπου μας, και είναι πραγματικά αξιοσημείωτο πως ένα κομμάτι της ανήκει σε σένα.
Η ιστορία σου, καθώς και η αιματηρή δολοφονία σου, συγκίνησε και συγκλόνισε ολόκληρη την Ελλάδα, αφού ένα τέτοιο γεγονός δεν περνάει απαρατήρητο από κανέναν. Έζησες με βάσανα και δυσκολίες από πολύ μικρή ηλικία καθώς η προσφυγιά, από την Μικρά Ασία στο Αγρίνιο, σου έμαθε πως να στηρίζεσαι στα πόδια σου, με δύναμη και τόλμη. Όλη σου τη ζωή υπήρξες αγωνίστρια και δεν σταμάτησες ποτέ να πολεμάς για το δίκαιο της πολιτείας.
Ήσουν μάνα, έγκυος στο τρίτο σου παιδί αλλά ούτε και αυτό απέτρεψε την επαναστάτρια μέσα σου. Ήταν 9 Αυγούστου του 1926. Κατακαλόκαιρο και η φύση ήταν στα καλύτερά της, μα τα προβλήματα των απλών καπνεργατών στο Αγρίνιο βρίσκονταν ακόμη άλυτα. Το πάθος σου για διεκδίκηση σε οδήγησε στην τελευταία σου απεργία καπνεργατών, κοντά στο δημοτικό πάρκο Αγρινίου. Όμως, κατά την αποχώρησή σου, βρέθηκες αντιμέτωπη με έναν αστυνομικό και έτσι μια θανάσιμη σφαίρα οδήγησε σε θάνατο εσένα και το παιδί που είχες μέσα σου. Η ηρωικότητά σου φάνηκε μέσα από αυτόν τον οδυνηρό θάνατο, δείχνοντας στον πληθυσμό της Ελλάδας πως μια απλή γυναίκα είναι αγωνίστρια για ένα καλύτερο μέλλον. Και γι’ αυτό είναι τιμή μας να ζούμε σήμερα σε έναν τόπο που κάποτε φιλοξενούσε μια γυναίκα σαν και Εσένα!
Με εκτίμηση, Αγγέλα Κουτσομπίνα
Αξιότιμη κυρία Βασιλική Γεωργαντζέλη,
Σας γράφω αυτό το γράμμα για να σας εκφράσω τον θαυμασμό και τον σεβασμό που νιώθω για εσάς. Ξέρω πως περάσατε μια ζωή γεμάτη βάσανα και ταλαιπωρίες. Όλα ξεκίνησαν πριν καν έρθετε στην Ελλάδα, όταν αναγκαστήκατε να φύγετε από τον τόπο της γενέτειράς σας, τη Μικρά Ασία. Αυτό συνέβη λόγω της Μικρασιατικής καταστροφής. Πριν καλά-καλά εγκατασταθείτε στο νέο σας σπίτι στο Αγρίνιο, εσείς, ως μια δυναμική και αγωνιστική γυναίκα που μάχεται για το δίκαιο, δεν διστάσατε να αγωνιστείτε υπερασπιζόμενη τις αξίες, τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των καπνεργατών που απαιτούσαν καλύτερους μισθούς και καλύτερες συνθήκες εργασίας. Ήταν μια από τις πολλές φορές που βάλατε το κοινωνικό συμφέρον και συλλογικό καλό πάνω από το προσωπικό σας. Ακόμα και με δύο παιδιά και έγκυος στο τρίτο, δεν σκεφτήκατε μόνο την δική σας οικογένεια, αλλά και τις οικογένειες των καπνεργατών, οι οποίοι, με τα λιγοστά χρήματα που έβγαζαν, μπορούσαν μόνο να θρέψουν τα παιδιά τους, στερούμενοι οι ίδιοι αρκετές φορές το καλό φαγητό που είχαν ανάγκη. Είστε μια γυναίκα σύμβολο!
Με εκτίμηση,
Παναγιώτης Μακρυνιώτης
