Του Γιώργου Μαρκατάτου
Η «Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας» έχει προκαλέσει σημαντικές κριτικές από οργανώσεις και μεμονωμένους ειδικούς, τις οποίες θα αναπτύξουμε περιληπτικά στη συνέχεια. Πριν αναφερθούμε σε ορισμένες από τις κριτικές αυτές υπενθυμίζουμε ότι στις 18 Απριλίου κάθε χρόνο εορτάζουμε τον πρόδρομο της ΕΕ με την υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ-1952).
Η Συνθήκη των Παρισίων ήταν η πρώτη ιδρυτική συνθήκη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Δημιούργησε μια κοινή αγορά άνθρακα και χάλυβα, θέτοντας την παραγωγή τους υπό μια κοινή αρχή. Αυτό βοήθησε στην άμβλυνση των εντάσεων μεταξύ των έξι ιδρυτικών χωρών καθώς ανέκαμπταν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Συνθήκες της ΕΕ αποτελούν το νομικό και θεσμικό θεμέλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καθορίζουν τον τρόπο λειτουργίας της ΕΕ, τις αρμοδιότητές της και τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις από τα θεσμικά της όργανα[1].
Η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας θεωρούμε ότι εκφράζει την παραμόρφωση της πραγματικότητας που κατακλύζει την ιεραρχία της Κομισιόν, η οποία προτιμά να βλέπει τον εχθρό έξω από την Ένωση, επειδή είναι πολιτικά δυσκολότερο να κατονομάσει τις εσωτερικές παθολογίες. Και αυτό τονίζεται επαρκώς στις κριτικές που δεν λένε όμως το βασικό πρόβλημα ότι η ύπαρξη της ΕΕ ισοδυναμεί με την απομάκρυνση των διαφωνιών από τα πεδία των μαχών στο πεδίο των διαπραγματεύσεων γύρω από ένα τραπέζι. Πηγάζει και από τον τίτλο πρόσφατης δημοσίευσης, της δεξαμενής σκέψης του Ζακ Ντελόρ που είναι: «Η Ευρωπαϊκή Ασπίδα για τη Δημοκρατία – Καλύπτοντας τις ρωγμές[2]».
Σχετικά με τις κριτικές που έχουν φιλοσοφική αφετηρία σημειώνουμε τη διάγνωση του προβλήματος η οποία καταγράφει εξωτερικές πιέσεις και εσωτερικά συμπτώματα, αλλά δεν εξετάζει επαρκώς πώς οι ίδιες οι δημοκρατικές πρακτικές και πολιτικές των τελευταίων δεκαετιών συνέβαλαν στην ευαλωτότητα των δημοκρατιών[3].
Όσον αφορά τον κίνδυνο υπέρ-ρύθμισης του δημόσιου λόγου και πιθανής διολίσθησης σε λογικές ελέγχου της έκφρασης, υποστηρίζεται ότι η Ασπίδα κινδυνεύει να μετατρέψει τη δημοκρατική συζήτηση σε «διαχειριζόμενο πληροφοριακό χώρο», και να κεντρικοποιήσει τον έλεγχο, αντί για τους πολίτες. Παρότι αυτή η κριτική είναι πολιτικά φορτισμένη και πρέπει να διαβάζεται με επίγνωση της ιδεολογικής της αφετηρίας, είναι χρήσιμη ως ένδειξη μιας ήδη ορατής διεθνούς ανησυχίας: ότι η άμυνα κατά της παραπληροφόρησης μπορεί, αν δεν έχει σαφείς εγγυήσεις, να οδηγήσει σε πίεση επί της νόμιμης πολιτικής έκφρασης[4].
Μια από τις αμερικάνικες κριτικές εναντίον της ΕΕ είναι ότι ήδη χρησιμοποιεί το ρυθμιστικό της οπλοστάσιο για να πιέσει πλατφόρμες να περιορίσουν νόμιμο πολιτικό λόγο. Ανεξαρτήτως του κατά πόσο αυτή η αμερικανική κατηγορία είναι βάσιμη, δείχνει ότι η Ευρωπαϊκή Ασπίδα θα κριθεί όχι μόνο για την αποτελεσματικότητά της, αλλά και για το κατά πόσο διασφαλίζει ελευθερία έκφρασης, διαφάνεια και δικαστικό έλεγχο[5]. Αντίθετες κριτικές θεωρούν την Ασπίδα ως υπερβολικά αδύναμη και αόριστη και ζητούν ισχυρότερη στήριξη στα ΜΜΕ, ενεργό ρόλο της κοινωνίας των πολιτών, σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ θεσμών και σύνδεση της δημοκρατίας με την ευρύτερη στρατηγική ασφάλειας και άμυνας[6]. Σε αυτή τη γραμμή εντάσσεται και η κριτική της Agence Europe όπως αποτυπώθηκε στα αποτελέσματα της συζήτησης του ειδικού κοινοβουλευτικού οργάνου: ότι η πρόταση της Επιτροπής παραμένει «πολύ περιορισμένη». Αντίστοιχα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητεί πιο συγκεκριμένη μεταρρυθμιστική ατζέντα, και μεγαλύτερη επιχειρησιακή ικανότητα[7].
Τονίζεται ότι ιδιαίτερα έντονες είναι οι κριτικές από την πλευρά των δημοσιογραφικών οργανώσεων. Η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων χαιρέτισε την πολιτική κατεύθυνση της Ασπίδας, αλλά υπογράμμισε ότι απαιτείται πολύ πιο συγκεκριμένη επιχειρησιακή εξειδίκευση. Ζητούν, μεταξύ άλλων, καλύτερη προστασία των δημοσιογράφων, σαφέστερους μηχανισμούς προσφυγής, πλήρη αποποινικοποίηση της δυσφήμησης και ενίσχυση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας. Η ουσία της κριτικής είναι ότι δημοκρατική ανθεκτικότητα χωρίς πραγματική ελευθερία και ασφάλεια των δημοσιογράφων παραμένει κενό σχήμα[8].
Παράλληλα και άλλες οργανώσεις όπως η Free Press Unlimited τονίζουν ότι το νέο Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας πρέπει να έχει σαφή εντολή, προϋπολογισμό και θεσμοθετημένη διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών. Στην ουσία εκφράζεται ο φόβος ότι το νέο Κέντρο, όπως σχεδιάζεται, μπορεί να είναι απλώς άλλη μία δομή συντονισμού χωρίς επαρκή ανεξαρτησία ή χωρίς ξεκάθαρη προστιθέμενη αξία έναντι ήδη υπαρχόντων μηχανισμών. Και μάλιστα η δεξαμενή σκέψης του Ζακ Ντελόρ το λέει ευθέως: υπάρχει κίνδυνος διπλασιασμού δομών και ασαφούς λειτουργικού αποτελέσματος[9].
Πάντως η σχέση της Ασπίδας με την κοινωνία των πολιτών είναι σε αρνητικό πρόσημο, αφού οι ίδιες οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών βρίσκονται σε οικονομική και πολιτική ασφυξία και ο τρόπος έκφρασης δηλώνει ότι χωρίς σταθερή χρηματοδότηση και πολιτική προστασία η πρωτοβουλία θα παραμείνει κορυφαία ρητορική χωρίς κοινωνική βάση[10].
Συμπερασματικά θα έλεγα ότι η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας κατηγορείται ταυτόχρονα ότι είναι υπερβολικά «ασφαλειοκεντρική» και υπερβολικά «ανεπαρκής». Θα πρέπει να είμαστε περισσότερο επιφυλακτικοί καθότι μπορεί να διολισθήσει σε διαχείριση του λόγου και σε συγκέντρωση ρυθμιστικής ισχύος.
Η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας δεν είναι υπόθεση πρότασης από τη γραφειοκρατική ελίτ των Βρυξελλών. Αν θεωρεί κάποιος ότι έχει χρησιμότητα και σκοπιμότητα αυτήν την εποχή θα έπρεπε να σημειώσει ότι η πρόταση αυτή γίνεται για να υπάρχουν αντιδράσεις που συσκοτίζουν τα πραγματικά προβλήματα του πολίτη της ΕΕ ως προς τη διάθεση κονδυλίων και τη μεγέθυνση πολιτικών με μικρό υπόστρωμα δημοκρατίας.
[1] https://www.consilium.europa.eu/fr/policies/how-eu-treaties-shaped-the-council-of-the-eu-and-the-european-council/#paris
[2] https://www.delorscentre.eu/en/publications/detail/publication/the-european-democracy-shield-papering-over-the-cracks
[3] https://egmontinstitute.be/app/uploads/2026/02/Nicole-Dewandre_Paper_136_vFinal.pdf?type=pdf
[4] https://www.heritage.org/global-politics/report/european-democracy-shield-threat-free-speech-and-democratic-accountability
[5] https://verfassungsblog.de/freedom-of-speech-lost-in-translation-2/
[6] https://epd.eu/what-we-do/policy/european-democracy-shield/
[7] https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/13797/27/european-democracy-shield-tomas-tobes-report-finds-that-european-commissions-proposal-is-still-too-limited?utm_source
[8] https://europeanjournalists.org/blog/2026/01/26/eu-further-protections-for-journalists-and-media-freedom-needed-in-democracy-shield/
[9] https://www.freepressunlimited.org/en/current/eu-democracy-shield-does-it-shield-us-enough-todays-challenges-our-democracies
[10] https://europeanjournalists.org/blog/2026/01/26/eu-further-protections-for-journalists-and-media-freedom-needed-in-democracy-shield/
