Του Γιώργου Μαρκατάτου
Πρόσφατα δημοσιεύθηκε μελέτη της δεξαμενής σκέψης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την τροποποίηση των ιδίων πόρων και άλλων πηγών εσόδων του προϋπολογισμού της ΕΕ[1]. Πρόκειται περί ενός θεμελιώδους θέματος που οδηγεί στη διαπίστωση ότι η υλοποίηση των πολιτικών της ΕΕ, αλλά και οι νέοι ορίζοντες όπως η ασφάλεια της Ευρώπης απαιτούν πόρους. Η προσοχή των πολιτών πρέπει να είναι ενεργή και οι αντιδράσεις άμεσες και επίκαιρες δεδομένου ότι προτείνονται και νέοι πόροι, καθώς και άλλες πηγές εσόδων, πράγμα που σημαίνει ότι ήδη τα σχέδια θα αρχίσουν να υλοποιούνται. Τι πρέπει να αναμένουν οι Ευρωπαίοι πολίτες;
Οι πολίτες της ΕΕ θα πρέπει να αναρωτηθούν κάποια στιγμή αν όντως υπάρχει ανάγκη διεύρυνσης με νέα κράτη μέλη γιατην ισχυροποίηση της ΕΕ. Θετικά ή αρνητικά οι εξελίξεις τρέχουν και παράλληλα γεννιούνται ερωτήματα. Για την υλοποίηση κάθε σχεδίου απαιτούνται πόροι. Ποιος τους μαζεύει, ποια είναι τα εχέγγυα για τους πόρους αυτούς, πώς γίνεται η διάθεσή τους για την υλοποίηση των πολιτικών που έχουν ήδη αποφασισθεί, καθώς και για τις νέες πολιτικές;
Στα ερωτήματα αυτά αντιπαρατίθενται και άλλα ερωτήματα που αφορούν τους λόγους υιοθέτησης νέων πολιτικών και νέων πηγών άντλησης πλούτου που απαιτούν πρόσθετους πόρους. Η αναφορά μας στο σημερινό σημείωμά μας προέρχεται από δυο δημοσιεύσεις με δέκα χρόνια διαφορά μεταξύ τους, που αφορούν το θέμα πώς συγκεντρώνονται οι πόροι και ποια χρήματα απαιτούνται για να υλοποιηθούν οι αποφάσεις άσκησης πολιτικής. Να τονιστεί ιδιαίτερα ότι οι αποφάσεις υποτίθεται ότι λαμβάνονται ισότιμα στα πλαίσια λειτουργίας των θεσμών της ΕΕ και κυρίως του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, συνεπικουρούμενου από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, πάνω στις προτάσεις της εκτελεστικής εξουσίας που είναι η Κομισιόν.
Η πρόσφατη μελέτη που προαναφέρθηκε αφορά τη χαρτογράφηση των υφιστάμενων, προτεινόμενων και δυνητικών ιδίων πόρων, καθώς και άλλων πηγών εσόδων. Μια συγκρίσιμη άσκηση χαρτογράφησης παρουσιάστηκε σε έκθεση του 2016 με τίτλο «Μελλοντική Χρηματοδότηση της ΕΕ: Τελική Έκθεση και Συστάσεις της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για τους Ιδίους Πόρους»[2].
Όμως σημειώνονται και άλλες ερωτήσεις όπως η αντιμετώπιση της Μεγάλης Διεύρυνσης, που έκανε αναγκαία την αναδιάρθρωση των ιδίων πόρων του προϋπολογισμού της ΕΕ. Η συζήτηση για τους «ίδιους πόρους» της ΕΕ (own resources) επανέρχεται κάθε φορά που η Ένωση ζητά περισσότερη πολιτική δράση, αλλά χωρίς αντίστοιχη προθυμία των κρατών-μελών να αυξήσουν τις εθνικές συνεισφορές. Η νέα σύντομη μελέτη της δεξαμενής σκέψης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Ιανουάριος 2026) επιχειρεί μια χαρτογράφηση 23 υφιστάμενων, προτεινόμενων και δυνητικών εσόδων – από τους παραδοσιακούς πόρους έως «εναλλακτικές» ιδέες που κυκλοφορούν σε κοινοβουλευτικές εκθέσεις και δημόσιες συζητήσεις. Την ίδια στιγμή, η κλασική «συγκρίσιμη άσκηση» βρίσκεται στην έκθεση της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για τους Ίδιους Πόρους υπό τον Mario Monti (Δεκέμβριος 2016), που φιλοδοξούσε να αλλάξει το αφήγημα: από έναν προϋπολογισμό που φαίνεται ως «εθνικές επιταγές» (όπως είναι για παράδειγμα ο ΦΠΑ) προς ένα μίγμα πιο «ορατών», πιο συνδεδεμένων με πολιτικές της ΕΕ και –όσο γίνεται– πιο «γνήσιων» ευρωπαϊκών εσόδων.
Η μελέτη του Ευρωκοινοβουλίου είναι προσεκτική: εξηγεί ότι ο κατάλογος των νέων πόρων είναι «αναγκαστικά προσωρινός» και ότι πολλά εξαρτώνται από τον νομικό σχεδιασμό.
- Πολλοί φοβούνται ότι θα επιβαρυνθούν με νέους ευρωπαϊκούς φόρους.
- Η τεχνική κομψότητα των προτεινόμενων νέων πόρων δε λύνει το πολιτικό αδιέξοδο στο Συμβούλιο, όπου επί χρόνια οι νέοι πόροι δεν συγκεντρώνουν συναίνεση.
- Ακόμη και οι προτάσεις της Επιτροπής (ιδίως τα πακέτα 2021/2023 και οι νεότερες ιδέες) δεν κατάφεραν να περάσουν πολιτικά.
- Η «νέα γενιά» πόρων ενεργοποιεί το παλιό επιχείρημα: κίνδυνος μεταφοράς φορολογικής κυριαρχίας και πολιτικού κόστους στο εσωτερικό των κρατών-μελών. Η αντίδραση δεν είναι θεωρητική: μετά την παρουσίαση της πρότασης της Επιτροπής για τον Πολυετή Δημοσιονομικό Προϋπολογισμό 2028-2034 και τις νέες πηγές εσόδων, πολλές κυβερνήσεις επέκριναν δημοσίως την κατεύθυνση, με τη Γερμανία να προειδοποιεί ότι τέτοια σχήματα στέλνουν «λάθος σήμα» για επενδύσεις/ανταγωνιστικότητα.
- Αρκετοί εκφράζουν φόβους και για το ύψος των προβλεπόμενων πόρων που θα πρέπει να κατευθυνθούν στην πολεμική βιομηχανία και σε αντικρουόμενα συμφέροντα εθνικής ασφάλειας, όπως η χώρα μας.
- Πολλοί θεωρούν ότι οι προσπάθειες αυτές είναι «εθνικές συνεισφορές με άλλο όνομα».
- Μια επίμονη, τεχνοκρατική κριτική είναι ότι πολλοί «νέοι ίδιοι πόροι» μοιάζουν στην πράξη με ανακατανομή εθνικών εσόδων, όπως επισημαίνει και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, φοβούμενο μεγάλη άνοδο των συνολικών «εθνικών» συνεισφορών στο νέο πλαίσιο.
- Τέλος, στον δημόσιο διάλογο, οι πόροι που συνδέονται με πολιτικές, όπως είναι οι φόροι ρύπανσης μπορεί να είναι πετυχημένοι στην αρχή, αλλά μπορούν να μειωθούν τα έσοδα του προϋπολογισμού αν μειωθούν οι εκπομπές ρύπων.
Η «Μεγάλη Διεύρυνση» (2004-2007) σίγουρα όξυνε το πρόβλημα: περισσότερα μέλη, μεγαλύτερες ανισότητες, εντονότερη πολιτική του «καθαρού ισοζυγίου» και άρα μεγαλύτερη πίεση να φαίνεται ποιος πληρώνει/ποιος παίρνει. Χωρίς αυτό να δίνει και την ουσία των συσχετισμών στο Συμβούλιο, αφού οι έχοντες και κατέχοντες δίνουν περισσότερα από τους πλέον αδύναμους προϋπολογισμούς, στους οποίους ανήκει και η χώρα μας. Αλλά κανείς δεν εννοεί να δει την ουσία του θέματος που είναι η εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου. Μια ουσία που διαμορφώνεται ανάλογα με τη δύναμη των κρατών μελών. Τελευταίο παράδειγμα αποτελεί και η γερμανική προώθηση (μέσω της Γερμανίδας προέδρου της Κομισιόν) κας φον ντερ Λάϊεν της εμπορικής συμφωνίας με τις χώρες της MERCOSUR. Αν προσθέσουμε στα ανωτέρω και τη γεωπολιτική/ασφάλεια, ανταγωνιστικότητα-πράσινη μετάβαση, αυξάνεται μόνιμα ο πήχης των αναγκών και, μαζί, και η ένταση γύρω από το ποιος πληρώνει τον λογαριασμό.. Μπροστά μας θα τα βρούμε.
[1] https://www.europarl.europa.eu/thinktank/el/document/BUDG_BRI(2026)783556
[2] https://commission.europa.eu/document/download/ba8e3b88-4928-47f9-9d3c-b0a63665d607_en?filename=future-financing-hlgor-final-report_2016_en.pdf
