Του Γιώργου Μαρκατάτου
Η Αιρεσιμότητα, που θεωρείται η αρχή προστασίας του ευρωπαϊκού χρήματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως εργαλείο πολιτικής πίεσης από την ΕΕ; Θα μπορούσε να αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα ως προς την καταβολή γεωργικών και κτηνοτροφικών επιδοτήσεων της χώρας. Στο πρόσφατο παρελθόν έχει γίνει λόγος ακόμη και για αναστολή χορήγησης των γεωργικών πόρων που δικαιούται η χώρα μας. Θα δούμε συνοπτικά αν και πότε μπορεί η ΕΕ να αρνηθεί ή να αναστείλει την εκταμίευση πόρων.
Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ φέρνει στην ελληνική δημόσια συζήτηση έναν όρο ελάχιστα γνωστό, αλλά πολιτικά βαρύ: την «αιρεσιμότητα». Πρόκειται για τη δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συνδέει τη χρηματοδότηση ενός κράτους μέλους με την ύπαρξη πραγματικών εγγυήσεων για την προστασία των ευρωπαϊκών χρημάτων. Το ερώτημα όμως είναι αναπόφευκτο: πρόκειται για ουδέτερο δημοσιονομικό μηχανισμό ή για εργαλείο που μπορεί να αποκτήσει πολιτική χρήση, ιδίως όταν τα καταγγελλόμενα περιστατικά αγγίζουν κυβερνήσεις, υπουργούς και βουλευτές[1];
Ο Κανονισμός 2020/2092 επιχειρεί να δώσει νομική απάντηση σε αυτό το δίλημμα. Στο νομικό αυτό κείμενο ορίζεται ότι:
- Σκοπός του είναι αποκλειστικά η προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης,
- Ως κράτος δικαίου θεωρείται μεταξύ άλλων, η νομιμότητα, η ασφάλεια δικαίου, η απαγόρευση αυθαιρεσίας της εκτελεστικής εξουσίας, η αποτελεσματική δικαστική προστασία,
- Η ΕΕ δεν μπορεί να αναστείλει χρήματα επειδή απλώς θεωρεί ότι ένα κράτος παραβιάζει το κράτος δικαίου. Πρέπει η παραβίαση να επηρεάζει ή να απειλεί σοβαρά να επηρεάσει, κατά τρόπο επαρκώς άμεσο, τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση του ενωσιακού προϋπολογισμού ή τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης,
- Απαιτείται συνεργασία με τις αρχές που διαχειρίζονται ευρωπαϊκά κονδύλια και διενεργούν ελέγχους, καθώς επίσης υπάρχουν προβλέψεις για την ανάκτηση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.
- Σε επίπεδο λήψης πιθανών μέτρων για προγράμματα υπό κοινή διαχείριση, όπως πολλές ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις που υλοποιούνται από τα κράτη μέλη, μπορούν να επιβληθούν αναστολή εγκρίσεων, αναστολή δεσμεύσεων, μείωση χρηματοδότησης, δημοσιονομικές διορθώσεις, διακοπή προθεσμιών πληρωμής ή αναστολή πληρωμών.
- Επιχειρείται περιορισμός κινδύνου αυθαίρετης ή καθαρά πολιτικής εφαρμογής. Αυτό σημαίνει ότι καμία επιστολή εισαγγελικού οργάνου και καμία κοινοβουλευτική αποστολή δεν συνεπάγονται αυτομάτως αναστολή πόρων.
- Ακόμη όμως και να ληφθούν μέτρα, προβλέπεται ότι αυτά δεν είναι οριστικά αν το κράτος μέλος αποδείξει ότι διόρθωσε την κατάσταση, η Επιτροπή μπορεί να προτείνει την άρση ή την προσαρμογή τους.
Το θέμα που πρέπει να εξεταστεί αφορά τη δυνατότητα της ΕΕ να αρνηθεί ή να αναστείλει την εκταμίευση πόρων. Για να ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός απαιτούνται τέσσερις σωρευτικοί όροι:
- παραβίαση αρχών του κράτους δικαίου, όπως παρέμβαση στη Δικαιοσύνη, αδυναμία δίωξης απάτης ή σύγκρουση συμφερόντων·
- εμπλοκή αρχής ή μηχανισμού που διαχειρίζεται, ελέγχει ή προστατεύει ευρωπαϊκούς πόρους·
- πραγματικός ή σοβαρός κίνδυνος ζημίας για τον προϋπολογισμό της ΕΕ·
- επαρκώς άμεση σύνδεση ανάμεσα στην παραβίαση και στον κίνδυνο για τα ευρωπαϊκά χρήματα.
Στην περίπτωση της Ελλάδας η Επιτροπή θα μπορούσε να αξιολογήσει στοιχεία από τις επίσημες ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στην Αθήνα (EPPO European Public Prosecutor’s Office) για έρευνα οργανωμένης απάτης με κονδύλια της ΚΑΠ· το αίτημα άρσης ασυλίας 11 βουλευτών· η αναφορά σε πρώην υπουργό και πρώην υφυπουργό· η επιστολή Κοβέσι προς την Επιτροπή για ζητήματα ανεξαρτησίας και αποτελεσματικότητας της EPPO·
Η ουγγρική περίπτωση και η πολιτική διάσταση λόγω της φιλορωσικής στάσης της κυβέρνησης Όρμπαν μέσω της αιρεσιμότητας μπορεί να έχει βαριές πολιτικές συνέπειες. Τον Δεκέμβριο του 2022, το Συμβούλιο αποφάσισε την αναστολή του 55% των δεσμεύσεων σε τρία επιχειρησιακά προγράμματα συνοχής, με δημοσιονομικό αντίκτυπο περίπου 6,3 δισ. ευρώ. Νομικά, η απόφαση δεν βασίσθηκε στη φιλορωσική στάση των Ούγγρων, αλλά σε προβλήματα δημόσιων συμβάσεων, αποτελεσματικότητας των εισαγγελικών ενεργειών και καταπολέμησης της διαφθοράς, καθώς και στην ανεπαρκή αντιμετώπισή τους μέσω 17 ουγγρικών διορθωτικών μέτρων[2].
Η πολιτικοποίηση όμως δεν εξαφανίζεται επειδή υπάρχει νομική βάση. Η απόφαση για το πότε ένα πρόβλημα γίνεται αρκετά σοβαρό ώστε να παγώσουν πόροι λαμβάνεται από θεσμούς που λειτουργούν μέσα σε πολιτικό περιβάλλον: η Επιτροπή αξιολογεί, το Συμβούλιο αποφασίζει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ασκεί πίεση και έλεγχο. Η ελληνική υπόθεση θα δοκιμάσει ακριβώς αυτή την ισορροπία, δηλαδή αν η ΕΕ θα περιορισθεί σε αυστηρές δημοσιονομικές διορθώσεις και μεταρρυθμίσεις του συστήματος πληρωμών ή εάν θα θεωρήσει ότι οι δυσκολίες της EPPO συνιστούν πλέον ζήτημα αιρεσιμότητας.
Από τα ανωτέρω συμπεραίνουμε ότι η περίπτωση της Ελλάδας δεν μοιάζει με την περίπτωση της Ουγγαρίας. Όμως η χώρα μας βρίσκεται απέναντι σε μία αλληλουχία επίσημων ευρωπαϊκών παρεμβάσεων που δεν μπορούν να υποτιμηθούν:
- έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για φερόμενη οργανωμένη απάτη σε αγροτικές ενισχύσεις,
- διερεύνηση πολιτικών προσώπων,
- επιστολή της Λάουρα Κοβέσι προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με επίκληση του Κανονισμού περί αιρεσιμότητας και
- Έλεγχος από την Επιτροπή Ελέγχου του Προϋπολογισμού (Ευρωκοινοβούλιο) στην Αθήνα, που έγινε πριν λίγες μέρες.
Το θέμα είναι εξαιρετικά σοβαρό και έχει και ιδιαίτερη πολιτική διάσταση. Μια διάσταση που διευρύνεται ακόμη περισσότερο αν εξετάσει ο αναγνώστης τη βαρύτερη πολιτική παρατήρηση της Επιτροπής Ελέγχου του Προϋπολογισμού[3], όπου τονίζει ότι η Κομισιόν γνώριζε σοβαρές αδυναμίες σχετικές με τον ΟΠΕΚΕΠΕ τουλάχιστον από το 2021 και ζητεί να παρακολουθήσει στενά τις μεταρρυθμίσεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν εξετάζεται πλέον μόνον η ελληνική κρατική ευθύνη, αλλά και η έγκαιρη ή μη αντίδραση της Επιτροπής, η οποία εποπτεύει την εκτέλεση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
[1] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=CELEX%3A32020R2092
[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022D2506
[3] https://www.europarl.europa.eu/news/el/press-room/20260521IPR43716/agrotikes-epidotiseis-oloklirothike-i-episkepsi-tis-antiprosopeias-tou-ek
