Γράφει ο Αριστείδης Αλ. Πελεκάνος, αρεοπαγίτης ε.τ*
Το ρητό «Ούκ εν τοίς νόμοις μόνον, αλλὰ καί εν ταίς ψυχαίς δεί τό δίκαιον είναι» του Ισοκράτη αναδεικνύει μια βαθιά και διαχρονική αλήθεια. Ότι, δηλαδή, η δικαιοσύνη δεν μπορεί να περιορίζεται σε θεσμικούς κανόνες, αλλά πρέπει να εδράζεται πρωτίστως στην εσωτερική στάση και τη συνείδηση του ανθρώπου. Οι νόμοι, όσο άρτιοι και αν είναι, δεν επαρκούν αν δεν συνοδεύονται από εσωτερική αποδοχή και ηθική καλλιέργεια. Η αληθινή δικαιοσύνη προϋποθέτει τη σύμπτωση εξωτερικής θεσμικής τάξης και εσωτερικής ηθικής στάσης, στοιχείο που καθιστά το ρητό εξαιρετικά επίκαιρο σε κάθε εποχή.
Σε επίπεδο προσωπικότητας, η εσωτερίκευση του δικαίου αποτελεί θεμέλιο της ηθικής συγκρότησης του ατόμου. Ο άνθρωπος που δεν περιορίζεται απλώς στη συμμόρφωση προς τους νόμους από τον φόβο κυρώσεων, αλλά ενεργεί με γνώμονα την εσωτερική αίσθηση του δικαίου, αποκτά αυτονομία, υπευθυνότητα και ακεραιότητα χαρακτήρα. Η συνείδηση λειτουργεί ως εσωτερικός κριτής, που καθοδηγεί σταθερά τις πράξεις του ακόμη και όταν δεν υπάρχει εξωτερικός έλεγχος. Έτσι, η δικαιοσύνη μετουσιώνεται σε προσωπική αρετή, και όχι σε επιβαλλόμενο κανόνα δικαίου. Ένα τέτοιο άτομο δεν αποφεύγει απλώς την αδικία, αλλά επιδιώκει ενεργά το δίκαιο, αναπτύσσοντας αυτοσεβασμό, σεβασμό προς τους άλλους, κατανόηση και αίσθημα ευθύνης απέναντι στο κοινωνικό σύνολο.
Η εσωτερική αυτή καλλιέργεια του ατόμου επεκτείνεται και στη λειτουργία της πολιτείας. Η ποιότητα του δημοκρατικού πολιτεύματος και των θεσμών του συναρτάται άμεσα με την ηθική ποιότητα των πολιτών. Μια πολιτεία δεν μπορεί να ευημερήσει μόνο με την ύπαρξη αυστηρών νόμων και θεσμών, αν οι πολίτες της δεν τούς στηρίζουν με την ηθική τους στάση. Όταν το δίκαιο είναι εδραιωμένο στις ψυχές των πολιτών, οι νόμοι εφαρμόζονται ουσιαστικά και όχι τυπικά, ενώ μειώνεται η ανάγκη για καταστολή και επιβολή. Η πολιτεία τότε λειτουργεί με αξιοπιστία, διαφάνεια και συνέπεια. Οι θεσμοί αποκτούν κύρος, όχι επειδή επιβάλλονται, αλλά επειδή αναγνωρίζονται ως δίκαιοι. Αντίθετα, όταν οι πολίτες δεν έχουν εσωτερικεύσει την έννοια της δικαιοσύνης, οι νόμοι καταστρατηγούνται, η διαφθορά ενισχύεται και η πολιτική ζωή εκφυλίζεται.
Η λειτουργία αυτή της πολιτείας συνδέεται άρρηκτα με την ευρύτερη κοινωνική αρμονία. Μια κοινωνία στην οποία το δίκαιο υπάρχει μόνο ως εξωτερικός καταναγκασμός είναι ευάλωτη σε συγκρούσεις, ανισότητες και αδικίες. Αντίθετα, όταν τα μέλη της κοινωνίας έχουν εσωτερικεύσει τις αρχές της δικαιοσύνης, δημιουργείται ένα πλέγμα εμπιστοσύνης και συνεργασίας. Οι κοινωνικές σχέσεις διέπονται από σεβασμό, ισοτιμία και αλληλεγγύη. Οι συγκρούσεις δεν εξαλείφονται, αλλά επιλύονται με διαλλακτικο πνεύμα και ειρηνικό τρόπο. Επιπλέον, ενισχύεται η κοινωνική συνοχή, καθώς τα άτομα αντιλαμβάνονται ότι η προσωπική τους ευημερία συνδέεται με το κοινό καλό. Η δικαιοσύνη, τότε, λειτουργεί ως συνεκτικός ιστός που διατηρεί την ισορροπία και την ευημερία της κοινωνίας.
Η σημασία του ρητού αποκτά ακόμη μεγαλύτερη διάσταση στο επίπεδο των διεθνών σχέσεων. Σε έναν κόσμο όπου οι διεθνείς συνθήκες και οι διμερείς συμφωνίες μεταξύ κρατών συχνά παραβιάζονται ή ερμηνεύονται κατά το δοκούν, η ύπαρξη εσωτερικής δέσμευσης προς το δίκαιο γίνεται καθοριστική. Τα κράτη που λειτουργούν με βάση όχι μόνο το συμφέρον αλλά και την ηθική αντίληψη του δικαίου συμβάλλουν στη διατήρηση της ειρήνης και της σταθερότητας. Η εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών οικοδομείται, όταν οι διεθνείς κανόνες δεν αντιμετωπίζονται ως απλά εργαλεία εξυπηρέτησης συμφερόντων. Αντίθετα, η απουσία ουσιαστικής εσωτερικής προσήλωσης στο δίκαιο οδηγεί σε σκληρούς ανταγωνισμούς, διεθνή αστάθεια και πολεμικές συγκρούσεις, όπως συμβαίνει και στην ιδιαίτερα ταραγμένη εποχή μας.
Έτσι, γίνεται φανερό ότι η δικαιοσύνη ως εσωτερική αξία αποτελεί τον κοινό παρονομαστή σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Από την προσωπική ηθική συγκρότηση έως τη λειτουργία της πολιτείας, την κοινωνική συνοχή και τις διεθνείς σχέσεις, η παρουσία της δικαιοσύνης στις συνειδήσεις των ανθρώπων και των συλλογικών οντοτήτων εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα, την πρόοδο και την ειρηνική συνύπαρξη. Οι νόμοι είναι αναγκαίοι, αλλά δεν αρκούν. Χωρίς την εσωτερική αποδοχή τους, παραμένουν κενό γράμμα. Αντίθετα, όταν το δίκαιο γίνεται βίωμα και στάση ζωής, τότε μετατρέπεται σε δύναμη που διαμορφώνει έναν κόσμο πιο δίκαιο, πιο ανθρώπινο και πιο αρμονικό.
