Γράφει ο Αριστείδης Πελεκάνος, αρεοπαγίτης ε.τ.
Το απόφθεγμα «Πολλά τα δεινά κ’ουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει…», το οποίο εντάσσεται στο περίφημο πρώτο στάσιμο της τραγωδίας Αντιγόνη του Σοφοκλή εκφερόμενο από τον Χορό, αποδίδεται ερμηνευτικά “τίποτε δεν αναδεικνύεται πιο ισχυρό/θαυμαστό/φοβερό από τον άνθρωπο και αποτελεί μία διαχρονική διατύπωση για τη βαθύτερη φύση του ανθρώπου. Η λέξη «δεινός» δεν σημαίνει μόνο το φοβερό, αλλά και το θαυμαστό, το ικανό και το ευφυές. Μέσα από αυτή τη διπλή σημασία, ο άνθρωπος προβάλλεται ως το πιο σύνθετο ον. Είναι ικανό για δημιουργία και πρόοδο, αλλά και για καταστροφή.
Η αμφισημία αυτή γίνεται αισθητή πρώτα στην προσωπική ζωή.
Ο άνθρωπος, χάρη στη λογική και τη φαντασία του, μπορεί να κατανοεί τον κόσμο, να εξελίσσεται και να δημιουργεί. Η δύναμη της σκέψης του τον οδηγεί σε επιτεύγματα που υπερβαίνουν τα φυσικά του όρια. Ωστόσο, όταν αυτή η δύναμη δεν συνοδεύεται από αυτογνωσία, μπορεί να οδηγήσει σε νοητική και ηθική αποτύφλωση και σε λανθασμένες επιλογές. Έτσι, η προσωπική πορεία γίνεται μια συνεχής προσπάθεια ισορροπίας ανάμεσα στη γνώση και το μέτρο.
Η ίδια στάση επηρεάζει και τις σχέσεις του ανθρώπου με τους άλλους ανθρώπους. Οι κοινωνίες οικοδομούνται πάνω στη συνεργασία, τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό. Όταν αυτές οι αξίες καλλιεργούνται, δημιουργούνται συνθήκες ευημερίας και αρμονίας. Όταν, όμως, κυριαρχούν ο εγωισμός και η απληστία, προκύπτουν συγκρούσεις και ανισότητες. Ο άνθρωπος, ως «δεινός», μπορεί να λειτουργήσει είτε ως παράγοντας συνοχής είτε ως αιτία διάσπασης, γεγονός που καθιστά τη στάση του καθοριστική για την ποιότητα της κοινωνικής ζωής.
Από αυτή τη δυναμική εξαρτάται και η λειτουργία της Πολιτείας. Οι νόμοι και οι θεσμοί είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και αντικατοπτρίζουν τις αξίες εκείνων που τους διαμορφώνουν. Όταν η εξουσία ασκείται με σωφροσύνη και δικαιοσύνη, ενισχύεται η κοινωνική ισορροπία και η εμπιστοσύνη. Αντίθετα, όταν επικρατεί η αυθαιρεσία, η δύναμη μετατρέπεται σε απειλή για το κοινό καλό. Έτσι, η εύρυθμη λειτουργία της Πολιτείας προϋποθέτει υπεύθυνους πολίτες και ηθική συνείδηση.
Η επίδραση του ανθρώπου γίνεται ακόμη πιο εμφανής στην εξέλιξη του πολιτισμού. Μέσα από την επιστήμη, την τέχνη και την τεχνολογία, ο άνθρωπος μεταμορφώνει τον κόσμο και βελτιώνει τη ζωή του. Παράλληλα, όμως, η ιστορία και η σύγχρονη πολιτικο-τεχνολογική πραγματικότητα δείχνει ότι η πρόοδος δεν είναι πάντοτε θετική, καθώς οι ίδιες δυνατότητες μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για καταστροφικούς σκοπούς. Γι’ αυτόν τον λόγο, η ανάπτυξη απαιτεί όχι μόνο γνώση, αλλά και σοφία.
Συνολικά, το απόφθεγμα μάς υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι το πιο «δεινόν» ον, επειδή συνδυάζει δύναμη και ευθύνη. Η αξία του δεν βρίσκεται τόσο στις δυνατότητές του, όσο στον τρόπο με τον οποίο τις αξιοποιεί, είτε επιλέγοντας το μέτρο και το κοινό καλό είτε συρόμενος σε αλαζονικές επιδιώξεις και καταστροφικές πρακτικές.
