Γράφει ο Αριστείδης Πελεκάνος, αρεοπαγίτης ε.τ.
Στο έβδομο βιβλίο της Πολιτείας (514a–517a), ο Πλάτων θέτει στο στόμα του Σωτκράτη έναν από τους πιο διαχρονικούς μύθους της φιλοσοφίας : τον μύθο του Σπηλαίου. Ζητεί από τον συνομιλητή του να φανταστεί ανθρώπους αλυσοδεμένους από τη γέννησή τους μέσα σε ένα υπόγειο σπήλαιο.
Τα δεσμά τους δεν τούς επιτρέπουν να στραφούν παρά μόνο προς τον τοίχο απέναντί τους. Πίσω τους καίει μια φωτιά. Ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες παρελαύνουν άλλοι άνθρωποι, κρατώντας ομοιώματα και αντικείμενα. Οι σκιές αυτών των αντικειμένων προβάλλονται στον τοίχο, και οι δεσμώτες, μη έχοντας δει ποτέ τίποτε άλλο, θεωρούν τις σκιές αυτές ως τη μόνη πραγματικότητα.
Αν κάποιος λυθεί και αναγκαστεί να στραφεί προς το φως, θα πονέσει, θα θαμπωθεί, θα δυσπιστήσει. Η πορεία προς την έξοδο θα είναι επίπονη. Όμως, όταν τελικά αντικρίσει το φως του ήλιου, θα κατανοήσει ότι όσα πριν θεωρούσε αληθινά δεν ήταν παρά είδωλα. Και όταν επιστρέψει στο σπήλαιο για να ελευθερώσει τους άλλους, εκείνοι, συνηθισμένοι στο σκοτάδι, θα τον ειρωνευτούν ή και θα τον απειλήσουν, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν τη βεβαιότητα των σκιών.
Ο μύθος αυτός λειτουργεί ως αλληγορία της ανθρώπινης κατάστασης και της πορείας προς την αλήθεια.
Σε συμπαντικό επίπεδο, η διάκριση ανάμεσα στο σπήλαιο και στο φως του ήλιου παραπέμπει στη διάκριση ανάμεσα στο φαινόμενο και σην ουσία των πραγμάτων. Ο κόσμος που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας είναι, κατά τον Πλάτωνα, κόσμος μεταβλητός και ασταθής.
Η αλήθεια εδράζεται στο νοητό πεδίο των Ιδεών, με κορυφαία την Ιδέα του Αγαθού, που συμβολίζεται από τον ήλιο. Η συμπαντική αλήθεια δεν είναι απλώς πληροφορία. Είναι θεμέλιο ύπαρξης, αρχή που καθιστά τα όντα νοητά και γνωστά.
Σε φιλοσοφικό επίπεδο, το σπήλαιο εκφράζει την αδράνεια της σκέψης και τη δύναμη της συνήθειας. Ο άνθρωπος συχνά αρκείται σε δοξασίες, σε κοινωνικά στερεότυπα, σε παραδεδομένες αντιλήψεις.
Η φιλοσοφία δεν είναι απλή συσσώρευση γνώσεων, αλλά μεταστροφή του τρόπου θεώρησης των πραγμάτων. Ο φιλόσοφος δεν βλέπει απλώς περισσότερα, αλλά βλέπει διαφορετικά. Μαθαίνει να αμφισβητεί τις σκιές, να ερευνά τις αιτίες, να αναζητεί το καθόλου πίσω από το επιμέρους.
Σε επιστημονικό επίπεδο, ο μύθος διατηρεί αξιοσημείωτη επικαιρότητα. Η επιστήμη προχωρεί αμφισβητώντας ό,τι φαίνεται αυτονόητο. Θεωρίες που κάποτε θεωρούνταν αδιαμφισβήτητες αποδείχθηκαν μερικές ή ελλιπείς. Η επιστημονική μέθοδος απαιτεί πειθαρχία, κριτικό πνεύμα και αποδοχή της προσωρινότητας της γνώσης. Η αλήθεια εδώ δεν είναι αμετακίνητο δόγμα, αλλά διαρκής προσέγγιση. Το φως δεν κατακτάται άπαξ. Απαιτεί συνεχή προσπάθεια και ταπεινότητα.
Σε πολιτικό επίπεδο, το σπήλαιο αποκαλύπτει τον κίνδυνο της χειραγώγησης. Οι σκιές μπορούν να είναι κατασκευασμένες αφηγήσεις, προπαγάνδα, επιλεκτική πληροφόρηση. Μια κοινωνία που δεν καλλιεργεί την κριτική σκέψη κινδυνεύει να συγχέει την εικόνα με την ουσία. Ο Πλάτων συνδέει τον μύθο με την ανάγκη ο φιλόσοφος να αναλάβει την ηγεσία. Όχι επειδή κατέχει εξουσία, αλλά επειδή έχει προσεγγίσει το Αγαθό. Η πολιτική, όταν αποσυνδέεται από την αναζήτηση της αλήθειας, εκφυλίζεται σε διαχείριση εντυπώσεων.
Ωστόσο, ο μύθος δεν εξυμνεί απλώς την ανέλιξη. Αναδεικνύει και την ευθύνη της επιστροφής. Εκείνος που γνώρισε το φως δεν δικαιούται να παραμείνει αυτάρεσκα σε απόλαυση της αλήθειας. Οφείλει να κατέλθει εκ νέου στο σπήλαιο, να μοιραστεί τη γνώση, να διακινδυνεύσει την απόρριψη. Η αληθινή γνώση δεν είναι ιδιωτικό κτήμα, αλλά κοινό αγαθό. Η παιδεία, ως διαδικασία απελευθέρωσης, γίνεται θεμέλιο της πολιτείας.
Η ευθύνη αυτή έχει ηθικό και πολιτισμικό βάθος. Η μετάδοση της γνώσης απαιτεί σύνεση. Δεν επιβάλλεται βίαια, αλλά καλλιεργείται με διάλογο και παράδειγμα. Ο φωτισμένος άνθρωπος οφείλει να σέβεται το στάδιο στο οποίο βρίσκονται οι άλλοι, να οικοδομεί γέφυρες και όχι να υψώνει τείχη ανωτερότητας. Η πρόοδος του ανθρώπινου πολιτισμού εξαρτάται από αυτή τη διαρκή κίνηση : αναζήτηση, κατάκτηση, προσφορά.
Έτσι, ο μύθος του Σπηλαίου παραμένει όχι μόνο φιλοσοφικό σχήμα, αλλά ζωντανή πρόκληση. Μας καλεί να εξετάσουμε ποιες είναι οι σκιές της δικής μας εποχής, ποια δεσμά μάς κρατούν καθηλωμένους και ποιο φως επιθυμούμε να αντικρίσουμε. Και ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια, όσο υψηλή και αν είναι, βρίσκει την πληρότητά της μόνο όταν μετατρέπεται σε πράξη ευθύνης και προσφοράς.
Στην κίνηση από το εγώ στο εμείς, από τη γνώση στην παιδεία, από το φως στην κοινότητα, ολοκληρώνεται ο κύκλος της πλατωνικής αλληγορίας και θεμελιώνεται η διαχρονική προαγωγή του ανθρώπου.
