Το βλέπουμε σε κάθε λειτουργία, πάνω στον δίσκο με το αντίδωρο ή στα χέρια ανθρώπων που το μεταφέρουν νωρίς το πρωί στην εκκλησία τυλιγμένο σε λευκή πετσέτα.
Κι όμως, οι περισσότεροι γνωρίζουμε ελάχιστα για όσα είναι χαραγμένα πάνω του. Τα γράμματα, οι σταυροί και τα γεωμετρικά σχέδια που αποτυπώνονται στο πρόσφορο αποτελούν μέρος μιας παράδοσης αιώνων που συνδέει την πίστη, τη λαϊκή τέχνη, τη μνήμη και το μοίρασμα του ψωμιού.
Τι σημαίνουν τα γράμματα στο πρόσφορο
Το πρόσφορο είναι ο άρτος που χρησιμοποιείται στη Θεία Λειτουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η ίδια η λέξη προέρχεται από το ρήμα «προσφέρω», δηλαδή κάτι που δίνεται και αυτό το στοιχείο της προσφοράς. Πάνω στην επιφάνειά του αποτυπώνεται πριν από το ψήσιμο μια ειδική, σφραγίδα, συνήθως ξύλινη, που φέρει σύμβολα και γράμματα. Στο κέντρο βρίσκεται το γνωστό «ΙΣ ΧΣ ΝΙ ΚΑ», δηλαδή «Ιησούς Χριστός Νικά». Το τετράγωνο τμήμα ονομάζεται «Αμνός» και αυτό είναι το σημείο που κόβεται το κομμάτι που χρησιμοποιείται στη Θεία Κοινωνία.
Γύρω από το κεντρικό σύμβολο μπορεί να υπάρχουν σταυροί, κύκλοι, τρίγωνα ή μικρότερα τμήματα αφιερωμένα στην Παναγία και στους Αγίους. Ανάλογα με την περιοχή, το μοναστήρι ή την εποχή, τα σχέδια αλλάζουν και αξίζει να σημειωθεί ότι σε ορισμένα παλιά πρόσφορα οι σφραγίδες είναι εξαιρετικά περίτεχνες, σχεδόν σαν μικρά έργα ξυλογλυπτικής.
Η ξύλινη σφραγίδα που περνούσε από γενιά σε γενιά
Σε πολλά ελληνικά σπίτια, η σφραγίδα του πρόσφορου είναι κειμήλιο με ιδιαίτερη αξία γιατί περνάει από μητέρα σε κόρη ή από γιαγιά σε εγγονή μαζί με τις συνταγές, τα υφαντά και τα οικογενειακά σκεύη. Αυτές οι σφραγίδες είναι ξύλινες και σκαλισμένες στο χέρι από τεχνίτες που ειδικεύονταν αποκλειστικά σε εκκλησιαστικά αντικείμενα ή καλόγερους στα μοναστήρια. Ακόμη και σήμερα, πολλές παραμένουν εντυπωσιακά λεπτοδουλεμένες, με σύμβολα που θυμίζουν περισσότερο λαϊκή τέχνη παρά εργαλείο αρτοποιίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι η διαδικασία του ζυμώματος και το σφράγισμα γινόταν με ευλάβεια. Άλλες γυναίκες νήστευαν πριν φτιάξουν πρόσφορο, άλλες σταύρωναν τη ζύμη ή σκέπαζαν το ψωμί με καθαρές κεντημένες πετσέτες μέχρι να φουσκώσει.
Γιατί το πρόσφορο μοιράζεται στη λειτουργία
Η αξία του πρόσφορου δεν ολοκληρώνεται όταν ψηθεί αλλά όταν μοιραστεί. Από το ίδιο ψωμί θα κοπεί ο Αμνός για τη Θεία Λειτουργία και από το υπόλοιπο θα δοθεί το αντίδωρο στους πιστούς στο τέλος της λειτουργίας. Η ίδια η λέξη «αντίδωρο» σημαίνει «αντί του δώρου». Πρόκειται για την ευλογία που μοιράζεται στους πιστούς μετά τη Θεία Κοινωνία.
Το πρόσφορο συνδέεται με τη μνήμη των ανθρώπων που αναφέρονταν στη λειτουργία, υπέρ Υγείας ή υπέρ Αναπαύσεως.
